تهيه وتنظيم : محمد فرشادپور

مقدمه:

انسان ازلحظه تولد تا مرگ به ديگران وابسته است; و براي زنده ماندن از لحاظ جسمي,رواني واجتماعي به پرستاري ومراقبت نيازدارد;ز يرابه تنهائي نمي تواند

مشکلات خود را به دوش کشد.وازطرف ديگرازلحاظ اجتماعي بدون کمک ديگران قادربه برآوردن نيازهاي معنوي خودنيست وبه تنهائي نمي تواند به آرزوهاي خود برسد; چون صفت مشخصه انسان اجتماعي بودن وزندگي به صورت گروهي است; امادرجهان صنعتي امروزمشکلات اجتماعي بيش ازحد گسترش يافته است; ز يرا رشدجوامع صنعتي باعث تراکم جميعت ودرنتيجه پيدايش مسائل پيچيده تر اجتماعي شد.واختلاف طبقاتي مردم راافزوده است.

تغييرات سر يع اجتماعي نقش عمده اي داشته و موجب از هم پاشيدگي روابط متقابل اجتماعي وانساني گرديده است. بنابراين خانواده به عنوان يکي از نهادهاي اجتماعي در عصرحاضر,به تنهائي نمي تواندبه حل مشکلات اجتماعي افراد خانواده نائل آيد درنتيجه به يک نظام وسيستمي که قادرباشدتاخدمات اجتماعي وسيعي رادراختيار مردم گذارد احساس نياز مي شودودرهمين راستااست که مراکز,موسسات وسازمان هاي خصوصي ودولتي پديدآمدندوبه ارائه خدماتي چون رفاه اجتماعي , خدمات اجتماعي , عدالت اجتماعي ومددکاري اجتماعي مبادرت ورز يده اند. 

گذري برتاريخچه موادمخدر:

انسان ازديرباز به خصوصيات چنين موادي آشنابوده است.به نظرمي رسداين آشنائي ماننداکثرکشفيات به صورت اتفاقي بوده است. در اشعارهومر ((اديسه)) ونوشته هاي باستاني به خاصيتهاي اين مواداشاره شده است. درنقاشي هاي برروي سنگ,طرح هائي از گل بوته خشخاش وجوددارد.  قديمي ترين اين آثار مربوط به 4000سالپيش درنواحي روم ومصرباستان مي باشد.  بابليان وسومريان وفنيقيها وآشورهاخواص موادمخدررامي شناختند. سابقه مصرف موادمخدربراي اولين باردرزمينه استفاده هاي طبي وبه عنوان داروبراي تسکين درد ازطريق خوردن ياماليدن برروي عضوبوده است.افلاطون دراين جهت مطا لعا تي را داشته وخود راسا خواص شيره خشخاش راآزمايش کرده وجهت مداواي بيماران مورداستفاده قرارمي داد. کشورهندوستان بعدازمصر باستان قديمي ترين سرزميني است که درآن مواد مخدررايج بود. به همين جهت است که گفته مي شوددرحمله مغول افيون به  وسيله سربازان مغولي به ايران واردشدوبرخي هم آن راتحفه نادرشاه مي دانند که پس ازفتح هندوستان به ايران واردشد. درطب قديم ايران,استفاده ازعصاره ترياک متداول بوده است.عصرصفوي رامي توان عصرآغازموادمخدر به صورت گسترده دانست.فوت شاه عباس دوم رادراثرافراط درمصرف ترياک نوشته اند. ترياک کشي به صورت امروزي,اززمان قاجاريه بافعاليت استعمارگران شکل گرفته  است. درواقع شکل سياسي موادمخدر از اين زمان آغاز گرديد. توطئه پزشکان ومستشاران خارجي ورواج شايعات مربوط به خواص بيشمار ترياک درزمينه هاي  مختلف باعث رواج بيشتر مصرف وآغاز کشت وسيع خشخاش درنواحي مختلف کشورگرديد.دربيمارستان کرمان که بانظرات دوپزشک اهل کشورانگليس اداره  مي شد,رايج ترين داروي تجويزي,تر ياک بودکه بعدهابه داروي عمومي وخانوادگي تبديل شد.بدين سان ملت ايران عميقا درچنگال افيون گرفتارشد. تاحدي که در 18استان ايران خشخاش کشت گرديد. درادامه اين روندويران کننده هروئين هم درايران شناخته شد اين ماده که درسال1898به وسيله شيمي دان سوئدي به منظورمداوای معتادان ساخته شده  بود خود نابودکننده ترشد ونابودی انسان رافراهم آورد. هروئین که درحدود سالهای1330به بعد بین طبقات مرفه وتحصیل کرده رواج داشت برای اولین بار به  وسیله مسافرین ازخارج وارد گردید. گسترش واشاعه این ماده به قدری سر یع  صورت گرفت که دراندکترین مدتی کشورمارادرردیف مبتلا ترین کشورها قرارداد. علت این امرایجادسریع لابراتورهای تبدیل تریاک به مرفین و هروئین درکشورهای پاکستان وافغانستان وارسال تولید آنها ازطریق ایران ومصرف مقداری ازمحموله ها درکشورمابودوهمچنین استعمارگران انگلیسی دراشاعه کشت مواد مخدر و استعمال آن نقش عمده ای داشتند. نمونه بارز آن , درجنگ تر یاک وگسترش استعمال این ماده مخدردرچین می باشد. که طی آن چهل میلیون چینی معتادبه موادمخدرشده و عملا این کشور پهناور سالیان درازی ازتحرک وفعالیت سازنده باز ماند. درایران نیز پایه گذار ورواج دهنده مواد مخدر, عوامل استعماری انگلیس بودندکه درعصر صفویه راه های کشت خشخاش واستفاده ازتریاک رارواج دادند.

موادمخدروخودمعتادازدیدگاه جامعه شناسان:

ازدیدگاه نظر یه نا هماهنگی درسازمان اجتماعی وجود گسترده اعتیاد دربرخی ازنقاط جامعه شناسی از مشخصات سازمان اجتماعی است. مصرف این مواد دربخش های جامعه تشویق می شود وامکان دسترسی به آن فراهم است. طبق نظریات هوارد فر یمان و و یت جونز درباره اعتیاد که در کتاب خود در سال  1972اطلا عا تی به شرح زیر درباره معتادان ذکر کرده اند. بیشتر در سنین18تا25سال هستند. بیشتر از طبقات پائین کشورهستند.وبه میزان زیاد در شهرهای بزرگ یافت می شوند. درباره شهرهای بزرگ می گو یند چون معتاد باید بتواند مواد رامرتب کند و چون خر یدوفروش ومحل آن غیر مجاز است هم فروشنده در شهرهای بزرگ می تواند خودراپنهان کندوهم معتاد می تواندباسهولت بیشتر با یکی ازمنابع مختلف توز یع دسترسی داشته باشد. بالاخره در پاسخ به این سوال که چه کسی معتاد است می گویند: با نظرخواهی از مردم برخی از کشورها معتاد کسی است که از خود اختیار ندارد,و از لحاظ رفتار جنسی رفتار مطلوبی ندارد. حالت تهاجمی دارد واز لحاظ اقتصادی نفعی به جامعه نمی رساند.معتادان نه فقط در میان اقشار پائین جامعه بیشتر هستند, بلکه آمارآنها در میان کسانی نیز از لحاظ روانی دشوار یهائی دارند نیز بالا است.

ازمیان خصیصه های روانی معتادان به سه خصیصه اشاره می کنند:

1-عدم بلوغ اجتماعی

 2- ناهنجاری

3- عدم جذب در جامعه یا گروه و احساس وابستگی.

البته مفهوم این خصیصه هاچندان واضح وروشن نیست. بر اساس نظریه های روانشناسی این خصیصه ها بیشتر درخانواده هائی بروز می کند که نسبت به فرزندان خود یا بیش از اندازه سخت گیر ومراقب هستند و یا بیش از اندازه بی توجه وسهل انگارند.

واکنش های اجتماعی دربرابراعتیاد:

معمولاواکنش های اجتماعی مردم درمورد مصرف موادمخدرمتفاوت بوده است. باید این حقیقت تلخ را اعتراف کرد که اعتیاد را بیشتر یک مسئله شخصی وفردی می دانند نه اجتماعی, در حالیکه برعکس است وبیشترمسئله ومشکل اجتماعی است نه شخصی وفردی.درهندمصرف ماری جوانا در طبقات خاص به حدی مصرف دارد که کاملا عادی تلقی می شودوحتی در مجالس عروسی نوعی نوشیدنی به میهمان می دهند که ترکیبی است ازماری جواناوشیره آب میوه ودراین جشنهاحتی افرادمذهبی ذائقه خودرابااین نوشیدنی, شیرین می کنندواگرآنها به مصرف این موادعادت کنندجاه وجلال خود را در جامعه ازدست نخواهندداد;چون اینکارازنظرمردم غیرعادی نیست واعتیادتنفرمردم عادی رابرنمی انگیزد. تریاک ومشتقات آن درتخفیف درد,اغلب توسط پزشکان قدیمی تجو یزمی گردید.وبه حدی مصرف ز یادپیداکرده که حتی به صورت پاره فرهنگ جامعه درآمده است. درایران درگوشه و کنارهرشهر و روستا هر کس دردی داشته باشدحتی هرقدرمزمن باشد , به وسیله مردم پزشک نمافورابرایش تریاک تجو یزمی شود. بدون اینکه بفهمندچه تاثیرنامطلوبی داردوعوارض جسمی آن چیست وحتی بی توجه به اینکه رهائی از درد موقتی است وبرای رهائی همیشگی ازآن به صورت مصرف روزانه درمی آید. و شخص رامعتادمی کند.درقرن نوزدهم درآمر یکااستفاده ازمواد مخدر امری عادی تلقی  می  شدولی مردم به افرادمعتاد با حالتی ترحم آمیز می نگر یستند. و آنان را بیماران اجتماعی نمی دانستند و مردم بر اثر مبارزه دولت وضع فروش ومصرف آن رابدون تجویزطبیب,جایزنمی دیدند,کم کم این عقیده مردم تغییر پیدا کرد . تا به حدی که رفتار یک فردمعتادغیرطبیعی تلقی می گردیدوچون دولت مصرف کنندگان رامجرم  می داند و شدیدترین مجازات را برای آنها در نظرمی گیرد;بنابراین مردم معتاد را  درردیف جنایتکاران موردسرزنش ونفرت قرارمی دهندوبیشترعلت این امر,این بود که درقرن نوزدهم,بیشترجنایتکاران جامعه افرادمعتادبودندوچون روزبه روزبرتعداد مصرف کنندگان تر یاک و مشتقات آن که عبارتند از : مرفین که اثرات تخریبی آن بیشترازتریاک وهروئین سه برابربیشترازمرفین است بیشترمی شد جامعه باکمبود نیروی انسانی کارساز مواجه می گردید,این بودکه دولت وبه دنبالش مردم مبارزه شدیدی برعلیه مصرف آن ومجازات مصرف کنندگان شروع کردند.درایران مصرف  تریاک مدتهاعادی ورایج بودوحتی اغلب خانواده هامقداری تر یاک راباآب حل می کردند وبه کودکان خودمی خوراندند;تاشب راراحت بخوابندبه حدی که کودکان نیزبرآن مواد نیاز پیداکرده و معتاد می شدندو حتی مدتی هم خر ید و فروش آن کاملا آزاد بود و مجازاتی نداشت واین خودیکی ازعوامل رواج مصرف دارومی شدتااینکه درایران وحتی آمر یکاقوانینی وضع وتصویب شدتاجلوی مصرف این موادرابگیرند. درآمریکاواخیرادر ایران فقط باتجو یزپزشک قابل مصرف است.واکنش اخیرمردم در برابر معتادین آنست که معتقدندافرادمعتادبااستفاده ازاین موادروح وفکر افراد دیگراجتماع راخراب می کنندوعلاوه برازبین بردن تدریجی خودباعث بیماری افراددیگراجتماع می گردنددر  ایران برای مصرف کنندگان زندانیهای طولانی وبرای تولیدکنندگان,شدیدترین مجازات,

حتی مرگ رابه مورداجرادرآوردند.ولی مسئله مهم اینست که باتوجه به شدیدترین مجازات برای تولیدومصرف موادمخدرهرساله برتعدادمعتادین افزوده می شودوجامعه هرروزبافقرنیروی انسانی کارآمدوسازنده بیشترمواجه می شود.

انواع موادمخدرواثرات جسمی وروانی آنها:

1-      تریاک : یکی از قدیمی ترین مواد مخدری است که دراغلب جوامع به و یژه در کشورهای آسیائی و آفریقائی بهوسیله افرادمسن مصرف می شود.

2-      مرفین : که از تریاک گرفته می شود وبه دو صورت مایع وپودر مصرف می گردد. درجوامع صنعتی مصرفش توسط جوانان زیاداست.

3-      هروئین : معمولا ازطریق ترکیبات شیمیائی ساخته می شودواثرش سه برابرمرفین است.

4-     کوکائین : ازگیاه مخصوصی گرفته شده و اغلب دربیهوشی مصرف پزشکی دارد.  اثرات جسمی آن کم است درحالیکه ازنظرروانی اثراتش ازهروئین بیشتراست .

پس ازمصرف به معتاداحساس شعف زائدالوصف دست داده وشادی آفر ین می شود. لذت جنسی را تشدید می کند وبه همین دلیل معتادین سعی می کنندازآن هرچه بیشترمصرف کنندولی ممکن است حالت توهم زاواغفال کننده به معتاددست بدهد. کسانیکه به این دارومعتادمی شوندمعمولا سادیسم جنسی پیدامی کنند.  ال- اس- دی : اعتیادجسمانی ندارد ولی اثرات مغزی وروانی دارد به همین دلیل ز یانبخش است واعتیاد روانی می آورد.درآمر یکابیشترازسایرکشورهارواج دارد.  آمفتامین ها : که محرکند و اعتیادآور و اغلب به وسیله پزشکان به بیماران تجو یز  می گردد و چون سیستم مرکزعصبی راتحریک می کندبیشتر به وسیله رانندگان بیابانی وکارگران شب کارودانشجویان مصرف می شود.

5-      ماری جواناوحشیش : هردوازگیاه خودرو و شاهدانه گرفته می شوندواعتیادجسمی

ندارد ولی اعتیادروانی می آورندو به همین جهت مضرند و اثرات مغزی ناگواری دارند. حالت ناشی ازمصرف آنهاعبارتنداز:خواب آرام بخش,تشدیداحساس,خنده های بی  مورد,طولانی ولذتبخش بودن زمان ومکان,وقتی تاثیرداروتمام می شودبه معتاد حالت  بدی دست می دهد.

6-      والیوم ولیبریم : اگربه مقدارز یادبه مدت طولانی مصرف شوند اعتیادآورند و

متاسفانه امروزه درجوامع صنعتی به صورت حلال مشکلات درآمده اند.

7-      متادون : داروی مخدردیگری است که درجنگ جهانی دوم درآلمان رواج یافت مدتهامعتادین به جای هروئین نیزمتادون مصرف می کردند.  وابستگی به داروهای مخدرفقط برای رهائی ازناراحتی هاست وبه همین دلیل این وابستگی برای معتاد و جامعه عوارض ومشکلاتی ایجادمی کندچون فقط تعادل بدن,  به مصرف آنبستگی داردواعتیاددائمی ایجادمی کندوترک آن کاردشواری می گردد.

موادمخدرمجاز:

برخی ازداروهای خواب آورومسکن چون آسپرین که به وسیله پزشکان تجویز می شونداگربه مقدار زیادی مصرف شود تعادل جسمی وروانی رابه هم می زندچای و قهوه موادمحرکی هستندکه اعتیادآورندودرکسی که به طورمنظم مصرف می کند

اثراتقابل ملاحظه ای ایجادمی کند.

موادمخدرصنعتی:

موادمخدرصنعتی خطری است که نسل جدیدراتهدیدمی کند.چندی است کارشناسان درموردخطراین موادهشدارمی دهندوجوانان ومسئولین رابه آگاهی فرا می خوانند اماعلیرغم همه اینها سوداگران به کارخودمشغولندوتلاش وتبلیغات وسیعی برای جذب جوانان به کارگرفته اند. اگرچه خطرموادمخدراعم ازسنتی وصنعتی همه کشورهاراتهدیدمی کند,اماکشورمابه دلیل شرایط خاص جغرافیائی وهم مرزی بابزرگترین تولیدکننده مواد مخدردرجهان (افغانستان) ازمشکلات بیشتری برخورداراست.قرص های اکستازی یابه عبارتی قرص های شادی آورنوع جدیدی ازموادمخدراست که مساله شیوع آن دربین جوانان مدتی است موضوع بحث داغ اجتماعی,فرهنگی واقتصادی شده است.وزارت درمان وآموزش پزشکی,درسال82و83تنهادرحدمراجعات به اورژانس ها,تعدادمصرف کنندگان مواد مخدرصنعتی را70هزارنفراعلام کرده است.ستادمبارزه باموادمخدربرای تعیین دقیق این آمار , شاخص مهم ((افراددستگیرشده وزندان رفته ازسال76تانیمه دوم سال83)) رادرنظرگرفته که براساس آن کل سهم دانش آموزی ودانشجوئی ازکل یک میلیون و 400هزارنفردستگیری,تنها1/1درصدبوده است. براین اساس آماراعتیاددربین افراد دانشجوو دانش آموز به ترتیب4درصدو10درصدبوده است. سایت های اینترنتی چندی پیش خبردادندکه قرص اکس دررقابت بادیگرموادمخدر   به رتبه دوم رسیده اند . این خبردروهله اول تعجب کسانی را برانگیخت که فکر  می کردنداکستازی ماده مخدرنیست وبراثرتبلیغات دروغ,این ماده رانشاط آورمی دانستند.  اکستازی برای مدتهای مدیدی جهت رفع افسردگی شدید تجو یزمی شداماعوارض   منفی آن ازجمله تشدیدافسردگی باعث شدتاکمتربه آن توجه شود.درسال1988 پزشکانی ازهلنداکستازی راماده مخدرتشخیص دادند.این ماده اگرچه اعتیادجسمانی ایجادنمی کنداماموجب نابودی سلولهای مغزی شده وسیتم عصبی مغزراتحت تاثیرقرارمی دهد.اکنون آمارهاحاکی ازآن هستندکه نوجوانان انگلیسی در دوره سنی12تا15سال بیشترین مصرف کنندگان اکستازی هستند.اکستازی ازخانواده آمفتامین هاست که اثر تحر یک کنندگی دارد. این ماده اولین بار  توسط کارخانه داروسازی مرک آلمان ساخته شدتاچاقی رادرمان کند . مدتی  نیز به عنوان داروی اعتراف گیری وشست وشوی مغزی درارتش آمر یکامورد استفاده قرارگرفت.اکستازی همچنین میل خوردن وخوابیدن راکم می کند.آنچه مسلم است جامعه ایران,جامعه جوانی است وجوانان باهمه شورونشاط, توانائی هاوخلاقیت هائی دارند,همیشه به دنبال تجربه هائی نوهستندکه گاهی   اوقات این تجربیات خطرناک خواهندبود.وجای شگفتی است که باوجودهمه تلاش هاومبارزات صورت گرفته علیه موادمخدرآمارمعتادان کشوربه3میلیون و700 هزارنفررسیده است. سالانه حدود6600میلیاردریال صرف مبارزه باموادمخدرمی شود.وکشفیات این  موادطی سال82به22 تن رسیده است که ازاین میزان ,18تن هروئین ومرفین  بوده که درمقایسه باسال قبل200درصدرشدداشته است.

علل وعوامل موثربراعتیاد:

عواملی که مربوط به خودفرداست:کمبوداعتمادبه نفس-تمایل به اعمال زشت وخلاف-ناراحتی روانی-دردیابیماری جسمی مزمن-نظرمثبت نسبت به مواد- داشتن زمینه ارثی-موردخشونت قرارگرفتن ووضیعت بدتحصیلی.

عواملی که براطرافیان ومحیط فردمربوط است:

دوستان معتاد,طردشدن ازطرف معلمان ودوستان وبستگان,مهاجرت,دسترسی آسان به مواد,فشارهای ناشی ازمحیط. برای پیشگیری ازاعتیادنوجوانان وجوانان دوران نوجوانی وجوانی ازمهمتر ین دوران زندگی است.پدران ومادران بایدنوجوانان وجوانان خودراهمراهی کنند.

تاآنهااین دوران سرنوشت ساز را با سلامت روانی وجسمانی بگذرانند.و همچنین توجه کافی به آنهاداشته باشند.وبرای پیشگیری ازاعتیادفرزند خودبه مواردی همچون: 1-برقراری ارتباط سالم بافرزندان باعث می شودکه آنان به کارهای خلاف روی نیاورند. 2-ز یان های انواع موادمخدررابشناسیم وفرزندان خودرانسبت به این زیان هاآگاه سازیم. 3-همیشه رفتاروکردارورفت وآمدفرزندان خودراز یرنظرداشته باشیم. 4-برای فرزندخودشخصیت قائل شو یم.ودرکارهابااومشورت کنیم تااو  نیزمارابهترین دوست خودبداند. 5-فرزندان خودرابه ورزش,مطالعه وانجام دادن کارهای هنری تشو یق کنیم.

بحث ونتیجه گیری:

اعتیادنظیردیگرمفاسداجتماعی ازجهات مختلفی قابل بررسی است: در بررسی تاثیراعتیادبرحالات روانی و عاطفی خانواده بخصوص فرزندان که با استفاده از شیوه های علمی و تجربی بدست می آید به عوامل و  انگیزه های آن توجه می نمایند.عوامل اصلی بحرانهای روحی درخانواده به دودسته کلی عوامل فردی و محیطی تقسیم می شود. دراین رابطه محیط خانواده , مدرسه , کوچه وخیابان و دیگرمسائل نظیراموراقتصادی پرورشی و تربیتی موردتوجه قرارمی گیرد.اعتیادکه در زمره یکی از

شدیدتر ین مفاسد اجتماعی و معضلات جوامع محسوب می گردد و لطمات و ز یان های ناشی ازآن به مراتب بیش ازدیگر مفاسد اجتماعی است,نیازبه توجه فراوان داشته وقابل بررسی ازابعادمختلف می باشد. به همین جهت درکناربررسی وشناخت مراحلی که فردازقبل مبتلاشدن دردام اعتیادمی پیمایدشناخت آثاری که اعتیادبررفتارمعتادمی گذاردونتایج شرمی که دربردارد , ازاهمیت و یژه ای برخوردار است.اعتیاد خطربیشتری نسبت به انحرافات دیگربرای جامعه دارد.ز یراآثارهر یک ا زجرائم با وقوع آن خاتمه یافته و یا عواقب آن تا مدت کمی درمحیط محدوددوام می یابد.ولی متاسفانه با ایجاد اعتیاد که به عنوان پدیده  یک فساداست به تباهی غافله ختم نمی شود.بلکه خوداعتیادآغاز می گردد.برای ارتکاب جرائم دیگر و تاثیرات سوئی بر خانواده و جامعه برجای می گذارد.اولین ضربه های اعتیادبرپیکرخانواده وارد می شود.اعتیاد , خانواده فردمعتادرامتزلزل و فرزندان و سرنوشت وآینده آنان رابه مخاطره می اندازد.سوغات اعتیادچیزی جزنگرانی وپر یشان حالی نیست , خوشی و شادمانی ازخانواده معتادرخت بر می بنددوشیرازه زندگی راازهم می پاشد.مهمتر ین تاثیراعتیادبر خانواده ازبین رفتن کنترل,نظم وانظباط وبه وجودآمدن هرج ومرج وبی بندوباری است. دربررسی هایی که دراین موردبه عمل آمده نشان می دهدکه: 46 درصدبزهکاران درخانواده های بی بندوبار زندگی می کرده اند,91 درصدازاین خانواده هاگرفتاربلای اعتیاد بوده اند. اعتیاد به خاطرهز ینه سنگینی که دارد ثروتمندتر ین خانواده هانیزپس ازمدتی به تناسب,دچارمشکلات مالی می شوند.

فشاری که اعضای خانواده محکوم به تحمل آن می باشند.این فشار وتنگنا , خود خطری درجهت ایجاد اختلالات روانی مانند اضطراب و افسردگی در فرزندان می گردد. چنانچه افراد خانواده از سلامت نفس برخورداربوده وفشارهاراتحمل نمایندوازنظرکنترل ومراقبت تحت نظر یکی ازوالدین غیرمعتادخودباشندوجودپدرومادرمعتادبه روحیه وروان آن تاثیرگذاشته وموجب عدم تعادل روانی وسرخوردگی اجتماعی آنان خواهدشد.ز یراخانواده یک مجموعه گسسته ازافراد مستقل نیست.بلکه یک سیستم دقیقاسازمان یافته ازاعضاوابسته به هم است که روابط متقابل دارند.وهرعضوی به دیگراعضا تکیه داردوخودنیزبه نوبه خودمورداتکادیگران است.

منابع:

1-دکترمحمدحسین فرجاد / کتاب آسیب شناسی اجتماعی وجامعه شناسی

انحرافات

2-هدایت الله ستوده   /    کتاب آسیب شناسی اجتماعی  ( جامعه شناسی

انحرافات)

3-دکترمحمدحسین فرجاد / بررسی مسائل اجتماعی ایران

4-استفاده ازاطلاعات اینترنتی